Wintermagie: een toverhazelaar in bloei

Wat duurt die winter lang 😣. Onze tuinen zijn in deze periode vooral bruin en kaal. Waren er maar weer bloemen! Zelfs als je tuin genoeg planten met een mooi wintersilhouet bevat, snak je in januari toch vooral naar wat kleur. De toverhazelaar zorgt ervoor dat je op je wenken bediend wordt. Een stukje wintermagie van moeder natuur. 

Toverhazelaars zijn naaktbloeiers. De bloemen verschijnen eerder dan het blad. Sommige soorten ruiken heel lekker. Cultivars die gekweekt zijn uit Hamamelis mollis (de Chinese toverhazelaar) hebben de beste geur. 

Het blad wordt zo'n 10 tot 15 cm groot en verkleurt heel mooi in het najaar. Dit is dus een struik die twee keer per jaar schittert!  

Waarom bloeien toverhazelaars zo vroeg? 

Toverhazelaars bloeien belachelijk vroeg, al in januari/februari. Soms zelfs al in december. Waarom bloeit een struik midden in de winter? Alle insecten die voor de bestuiving zouden kunnen zorgen, zijn dan nog bezig met hun winterslaap. De reden is dat winterbloeiers bijna altijd planten zijn die hier niet thuishoren. Het zijn vreemdelingen die in hun land van herkomst een heel ander klimaat gewend zijn. 

Hamamelis mollis bijvoorbeeld (foto boven dit blog), komt uit een gedeelte van China waar het veel kouder is dan bij ons. Daar wacht de plant wijselijk met bloeien tot het voorjaar. Onze kwakkelwinters suggereren al veel eerder dat het voorjaar is aangebroken. De toverhazelaar gaat daardoor voortijdig bloeien op een moment dat er nog nauwelijks een bij of hommel te bespeuren valt (bron: website Romke van de Kaa). 

Hamamelis x intermedia 'Diane' (foto: No machine-readable author provided. Galwaygirl assumed (based on copyright claims)., Hamamelis intermedia 'Diana', CC BY-SA 3.0)

Wat is het verschil met de inheemse hazelaar? 

Onze inheemse hazelaar en de toverhazelaar zijn, ondanks de overeenkomst in de naam, twee totaal verschillende struiken. De toverhazelaar (Hamamelis) is zelfs geen familie van onze inheemse hazelaar (Corylus avellana). 

Dat de plant toch hazelaar wordt genoemd, komt door de gebrekkige botanische kennis van de eerste Europese kolonisten. Toen ze in de bossen van Noord Amerika Hamamelis virginiana ontdekten, meenden ze aan het blad te zien dat het om een soort hazelaar ging. 

Niet dus! De toverhazelaar behoort tot een totaal andere plantenfamilie: de Hamamelidáceae. Onze inheemse hazelaar behoort tot de familie van de Corylaceae. Aan een toverhazelaar groeien dan ook geen hazelnoten. Tussen de bloemen verschijnen wel kleine nootachtige vruchtjes met daarin de zaden. 

Waarom noemen ze het een toverhazelaar?

De indianen van Noord-Amerika zagen Hamamelis virginiana als een magische plant. Ze gebruikten de bast en het blad voor medicinale doeleinden en het hout als toverstaf. Van het blad en de schors maakten ze zalfjes en van de takken wichelroedes om water en mineralen in de grond op te sporen. 

De kolonisten namen het gebruik over en begonnen de plant als snel "magic hazel" of "witch hazel" te noemen. Er worden ook nu nog allerlei extracten van toverhazelaars aangeboden zoals zalfjes en lotions die zouden helpen tegen onder meer aambeien, bloedneuzen, bloedend tandvlees, eczeem, kneuzingen, schaafwonden en spataderen. 

Wat heeft een toverhazelaar nodig? 

Mijn plantenencyclopedie Botanica schrijft hierover het volgende: "Toverhazelaars prefereren een open en zonnige plaats (al verdragen ze ook halfschaduw) in vruchtbare, vochtige maar goed doorlatende zure zavelgrond". Zavelgrond is zo'n beetje de beste grond die je als tuinliefhebber kunt treffen. Het is lichte grond, een mengsel van zand en klei waarbij zand de overhand heeft. 

Het Arboretum Kalmthout (waar veel toverhazelaars groeien), nuanceert dit als volgt: "Het enige dat voor toverhazelaars écht belangrijk is, is een goed gedraineerde bodem die ook in de zomer voldoende vocht vasthoudt. Weinig tuineigenaars bevinden zich in deze luxepositie. In de zomer kan het dus soms nodig zijn om (jonge) toverhazelaars extra water te geven". 

Het gortdroge klapzand in mijn eigen tuin is dus geen beste basis maar als je tuiniert op niet al te droge zandgrond, zou je zeker een poging kunnen wagen. De grond moet (licht)zuur zijn. Hamamelis houdt niet van kalkrijke bodems. Van nature groeit deze struik in loofbossen. Het loont dan ook de moeite om de grond met flink wat bladaarde te verrijken. 

Welke soorten toverhazelaars zijn er? 

Oorspronkelijk waren er vijf verschillende soorten toverhazelaars:

• Hamamelis mollis (de Chinese toverhazelaar met mosterdgele sterk geurende bloemen)
• Hamamelis japonica (de Japanse toverhazelaar met gele bloemen)
• Hamamelis vernalis (de Amerikaanse toverhazelaar met roomwitte/matgele bloemen) 
• Hamamelis virginiana (de Virginische toverhazelaar met gele bloemen)  
• Hamamelis ovalis (ook uit Noord-Amerika, met roodachtige bloemen)

De ‘Virginische toverhazelaar’ werd in 1736 als eerste vanuit Noord-Amerika naar Europa gebracht. Vanwege de spectaculaire bloei maar ook omdat de plant geneeskrachtig zou zijn. Deze wilde toverhazelaar kan uitgroeien tot een forse struik van wel 9 meter. 

De meeste tuincultivars zijn gekweekt uit de Oost-Aziatische toverhazelaars. Voor cultivars die ontstaan zijn uit kruisingen tussen Hamamelis mollis en Hamamelis japonica, wordt de naam Hamamelis x intermedia gebruikt.  

Hamamelis x intermedia 'Ruby glow' (foto: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, Hamamelis intermedia 'Ruby Glow' kz01, CC BY-SA 4.0)

Wat zijn de beste toverhazelaars? 

Deze toverhazelaars hebben de RHS Award of Garden Merit (AGM) gekregen:

• Hamamelis x intermedia 'Vesna' 
• Hamamelis x intermedia 'Pallida' 
• Hamamelis x intermedia 'Arnold Promise' 
• Hamamelis x intermedia 'Jelena' 

Deze zijn door een team van plantexperts beoordeeld na een proefperiode in een tuin van de RHS (meestal RHS Garden Wisley). Gekeken wordt welke planten de meeste waarde hebben voor de tuin. Met een plant die de Award of Garden Merit heeft gekregen, kun je er behoorlijk zeker van zijn dat je iets goeds in handen heb (bekijk ze hier). 

Hoe groot wordt een toverhazelaar?

Toverhazelaars worden niet zo hoog. Over het algemeen niet hoger dan vier of vijf meter. Ze hebben wel een sterk spreidende groei. Ze worden met gemak net zo breed als hoog. 

Sommige volwassen toverhazelaars kunnen een doorsnede bereiken van wel tien meter. Het duurt wel vele tientallen jaren voordat het zover is, maar het is toch iets om rekening mee te houden. Als je ergens in je tuin nog een vierkante meter over hebt, is dat echt niet voldoende. 

Natuurlijk kun je proberen om de struik klein te houden maar in mijn ervaring werkt dat niet echt. Als je elk jaar flink moet snoeien, verliest een struik zijn natuurlijke vorm. Het mooie is er dan wel af. Toverhazelaars houden er bovendien niet van om gesnoeid te worden. 

Herfstkleur

De toverhazelaar zorgt niet één maar zelfs twee keer voor magie. In de winter als de struik bloeit, maar ook in het najaar. Toverhazelaars kennen namelijk ook een mooie herfstverkleuring. Hamamelis mollis staat bekend om zijn opvallend mooie gele herfstkleur. 

Sommige cultivars verkleuren naar rode en oranje tinten zoals:

• Hamamelis x intermedia 'Diane' (oranjerood);
• Hamamelis x intermedia 'Jelena' (oranje); 
• Hamamlis x intermedia 'Feuerzauber' (oranjerood).

Herfstkleur Hamamelis x intermedia 'Jelena' 

(foto: Meneerke bloem, H. 'Jelena' fall colour, CC BY-SA 3.0)

Toverhazelaars snoeien 

Toverhazelaars herstellen maar langzaam van een ingrijpende snoeibeurt. De RHS adviseert daarom om de snoei te beperken tot het verwijderen van dood hout, kruisende of beschadigde takken en wortelopslag. De meeste cultivars van hamamelis zijn geënt op een onderstam van Hamamelis virginiana. Die onderstam kan vanaf de grond wilde scheuten (= wortelopslag) gaan maken.  

Wil je toch snoeien? Doe dat dan in de winter direct na de bloei. Snoei de takken van de voorbije zomer terug tot twee of drie knoppen. Op die manier krijg je dicht vertakte en rijkbloeiende struiken. Je kunt toverhazelaars ook langs een trellis leiden. In dat geval pas je dezelfde snoeitechniek toe.

Wil je een toverhazelaar een flink stuk kleiner maken? Dan wordt geadviseerd om dat verdeeld over meerdere jaren te doen. Je loopt nog steeds het risico dat de struik niet goed herstelt of veel wortelopslag gaat vormen. 

Is de toverhazelaar aantrekkelijk voor bijen? 

De toverhazelaar is voor honingbijen een goede drachtplant die vooral goede diensten bewijst door de zeer vroege bloei en een goed aanbod van pollen en nectar. 

Je zult er meestal geen drommen bijen op zien. Vaak is het om deze tijd nog veel te koud om uit te vliegen. Maar als op zonnige winterse dagen de temperatuur richting de 15 graden gaat, gaan de bijen al op pad. Een bloeiende toverhazelaar is dan een tractatie voor het nijvere volkje want verder staat er nog maar weinig in bloei. 

Wat als je toverhazelaar niet bloeit

Toverhazelaars die te droog staan, produceren alleen blad. Ze bloeien niet. Als je op droge zandgrond tuiniert, is dat wel iets waar je rekening mee moet houden. Dit is de voornaamste reden waarom ik er zelf nooit een in mijn tuin geplant heb. 

Ik tuinier op "klapzand", kurkdroge zandgrond die heel snel uitdroogt. Onze tuin ligt bovendien nogal hoog. Als de struik na een droog seizoen niet bloeit, is het risico groot dat wij regelmatig geen bloemen zullen hebben 😕. De hele zomer water geven is wat mij betreft geen optie. 

Arboretum Kalmthout  

Wil je toverhazelaars in bloei zien? Breng dan in januari/februari een bezoek aan onze zuiderburen. Een rondleiding met gids door het park kun je hier boeken. Je hoeft daarvoor niet met een groep te komen. Het is een unieke kans om veel verschillende soorten toverhazelaars te zien. Je krijgt ook een goed beeld van de volwassen grootte van deze struik. 

Het Arboretum Kalmthout is wereldberoemd vanwege zijn collectie toverhazelaars. Hun verzameling toverhazelaars is de grootste in Europa en bevat enkele van de oudste soorten. Verschillende van de heesters zijn de oorspronkelijke moederplanten, waaruit allerlei cultivars gekweekt zijn. Wereldwijd beheert Arboretum Kalmthout het stamboek van de Hamamelis-cultivarnamen. Alle nieuwe variëteiten worden hierin genoteerd. 

De geschiedenis van het Arboretum gaat terug tot 1856. De Antwerpse Charles van Geert begon daar toen een kwekerij. In 1952 kopen de broers George en Robert de Belder, telgen uit een rijke Antwerpse familie van diamantairs, de kwekerij. Ze willen er een privé verzameltuin van maken, maar op dat moment is het niet veel meer dan 10 hectare vol verwaarloosde en verwilderde struiken.  

In 1954 hoort Jelena Kovačič, een Sloveense studente die in Zundert (NB) stage loopt, dat in Kalmthout de zeldzame Stewartsia pseudocamellia in bloei zou staan. Dat wilde ze wel eens met ogen zien. Op een geleende fiets legt ze de 18 kilometer naar Kalmthout af. Klimt over het hek en raakt tot over haar oren verliefd op de boom én op Robert de Belder. 

Ze trouwen al snel. Jelena wordt, samen met Robert, grondlegster van het Arboretum Kalmthout zoals we dat nu kennen. Robert en Jelena ontwikkelden veel nieuwe en bijzondere soorten toverhazelaars. Met hun experimenten zetten ze het Arboretum wereldwijd op de kaart. Robert de Belder besloot om de mooiste cultivar naar zijn vrouw te noemen: Hamamelis x intermedia 'Jelena'. Nu weet je dus welke écht de allermooiste is. 

Hamamelis x intermedia 'Jelena' (foto Wikimedia Commons, Meneerke bloem, Hamamelis Jelena close-up2, CC BY-SA 3.0)

Wanneer kun je een toverhazelaar planten? 

Ook in de winter kun je planten. Veel struiken zijn dan leverbaar als wortelgoed (zonder pot) en dat is vaak een stuk voordeliger. Alleen als het vriest, of als er nog vorst in de grond zit, kun je niet planten. Is je struik eenmaal geplant en goed aangewaterd, dan is het niet erg als het daarna nog gaat vriezen. 

Bij strenge en langdurige vorst, waarbij de vorst diep in in de grond komt, kan het gebeuren dat een struik uitdroogt omdat hij geen water meer kan opnemen. Dit komt tegenwoordig niet vaak meer voor. Mochten we toch nog verrast worden met een ouderwetse elfsteden winter, dan kun je de plant met een winterdek beschermen. 

Toverhazelaars kopen 

Ben jij ook klaar voor wat wintermagie in je tuin? Dan is het misschien handig om te weten dat het Arboretum in Kalmthout ook toverhazelaars verkoopt. Ze adviseren om een toverhazelaar te kopen wanneer deze in bloei staat. Alleen dan kun je er zeker van zijn dat de kleur en de geur zijn wat je zoekt.

Kwekers enten toverhazelaars omdat dit de enige manier is om ze soortecht en rendabel te produceren. Koop altijd een plant met een mooi vergroeide ent en zonder opschot van onder de entplaats. De ent kun je herkennen aan de wat dikkere vergroeiing bij de voet van de plant.  

Je kunt jouw toverhazelaar ook gemakkelijk online bestellen bij Tuinplant.nl. Ze hebben een mooi assortiment toverhazelaars in allerlei kleuren, waaronder drie van de vier door de RHS geadviseerde soorten.  

Bronnen: 

• Bijenplant belicht: Toverhazelaars door Hennie Oude Essink (Edepot WUR) 
• Witch hazel op de website van The Royal Horticultural Society (RHS) 
• Website arboretum Kalmthout
• Groenjournalistiek

De foto boven dit blog is gemaakt door Laura Ockel op Unsplash

Ook interessant 

• Maak de bijen (en jezelf!) blij met deze winterbloeiers 
• 9 mooie en sterke heesters voor een tuin op zandgrond 
• Kun je in januari nog bloembollen planten? 

 

Bewaar op Pinterest:

Abonneren 

Vond je dit blog nuttig? Abonneer jezelf dan gratis op mijn nieuwsbrief. Je ontvangt dan een bericht wanneer er een nieuw blog is verschenen (1 of 2 keer per maand met een pauze in december). Je hoeft niet bang te zijn dat ik je ga spammen met reclame! 

Dit blog bevat affiliate links. In mijn privacy statement wordt uitgelegd wat dit betekent.