Honingzwammen, de paddenstoel die je NIET in je tuin wilt hebben!

Het najaar brengt ons allerlei moois. Warme herfstkleuren, kleurrijke bessen én natuurlijk paddenstoelen! Paddenstoelen zijn van die leuke kleine verrassingen die overal waar dood hout is, zomaar ineens kunnen opduiken. Sinds wij onze tuin mulchen met onder meer boomschors en gehakseld snoeiafval, zien we ze steeds vaker. 

Meestal zijn paddestoelen een leuke aanvulling in de tuin. Maar niet altijd. De honingzwam is er zo een die je liever niet ziet. Een onwelkome gast, de schrik van elke tuinier. Niet omdat deze paddenstoel niet mooi is, maar omdat het een parasiet is die niet alleen op dood hout groeit maar ook levende bomen en struiken aantast. 

Hoe kun je de honingzwam herkennen? 

In ons land komen verschillende soorten honingzwammen voor. De meest algemene zijn: 

• De echte honingzwam (Armillaria mellea);
• De sombere honingzwam (Armillaria ostoyae);
• De knolhoningzwam (Armillaria lutea). 

Ze zijn voor een leek lastig van elkaar te onderscheiden. Vooral de eerste twee zijn schadelijk. De knolhoningzwam kan ook parasiteren op levend hout maar doet dit als zwakteparasiet. Een gezonde boom is prima in staat om de deze honingzwam op afstand te houden.

Honingzwammen kun je herkennen aan hun vrij opvallende honinggele hoed. Daarom heten ze honingzwammen. Ze groeien in trosjes aan de voet van bomen en op boomstronken. Een enkele keer ook op de stam van de boom. Soms lijkt het alsof ze gewoon op de grond groeien maar in werkelijkheid zijn ze onder de grond dan toch verbonden met de wortels van een boom.  

De vorm van de hoed kan iets afwijken. Bij jonge paddestoelen is de hoed wat ronder. Als de sporen rijp worden, komt de rand wat omhoog en wordt de hoed vlakker. Andere signalen dat je met de honingzwam te maken hebt, zijn: 

• Als de schors aan de voet van de stam begint te "bloeden";
• Als er grote barsten in de schors komen en er stukken schors beginnen af te vallen;
• Als er onder de schors schimmeldraden zichtbaar worden met een sterke (onaangename) paddenstoelengeur;   
• Als er zwarte schoenveterachtige draden zichtbaar zijn op de stam. 

Elizabeth Axley, Armillaria mellea 169136642, CC BY 4.0

Het "dark web" in je tuin 

Een paddenstoel is het vruchtlichaam van een schimmel. Meestal leeft die schimmel onzichtbaar onder de grond of onder boomschors. Het netwerk aan schimmeldraden krijgt in het najaar bovengrondse uitlopers waar paddenstoelen uit groeien. Het doel van een paddenstoel is om sporen te produceren en zich te verspreiden. 

Schimmels zijn geen planten en ook geen dieren maar iets ertussen in. Ze voeden zich als dieren (door organisch materiaal af te breken) maar hun cellen hebben een stevige wand, net als planten. Ze kennen geen fotosynthese zoals planten. Schimmels voeden zich via schimmeldraden (hyfen). Die draden kunnen een enorm netwerk vormen. 

Bundels van hyfen die dicht opeen groeien, worden rizomorfen genoemd. De rizomorfen van een honingzwam zijn aanvankelijk geeloranje of bruin van kleur maar worden later zwart. Deze zwarte schoenveterachtige draden hebben specifieke functies zoals het transport van voedingsstoffen en het veroveren van nieuw gebied.  

Het ondergrondse netwerk van schimmeldraden wordt het mycelium of de zwamvlok genoemd. Het mycelium van schimmels is lang niet altijd schadelijk voor planten. Integendeel, veel schimmels leven in symbiose met de plant en zorgen er juist voor dat de plant gezonder en sterker wordt. Deze "goede schimmels" worden mycorrhizae genoemd. 

Zoals je in mijn blog over mycorrhizae kunt lezen, zijn bodemschimmels het wereldwijde web voor je planten. Als je in deze beeldspraak wilt blijven, dan zou je de zwarte draden van de honingzwam kunnen zien als het "dark web". 

Feitelijk is maar een klein percentage van alle bodemschimmels schadelijk voor planten. De honingzwam is een voorbeeld van zo’n schadelijke schimmel. Het is een saprofyt (afbreker van dood hout) maar ook een parasiet die levende bomen en struiken aantast.

De draden van een honingzwam op de stam van een boom (foto: Rosser1954, Armillaria mellea rhizomorphs, Lainshaw Woods, East Ayrshire, CC BY-SA 4.0)

Het grootste levende wezen op aarde

Dit zal je verbazen. Als iemand je vraagt wat het grootste levende wezen op aard is, dan noem jij waarschijnlijk de walvis of de reuzensequoia. Die zijn inderdaad enorm, maar het grootste levende wezen op aarde is de sombere honingzwam. 

In de Amerikaanse staat Oregon groeit (of groeide) een sombere honingzwam (Armillaria ostoyae) die zo'n 8.500 jaar oud was en een ondergrondse mycelium had ter grootte van 965 hectare. Daarmee was deze schimmel het grootste levende wezen op aarde. In de Zwitserse Engadin-vallei groeit ook een dergelijke schimmel. Deze is ongeveer duizend jaar oud, ca. 800 meter lang en 500 meter breed.

Waar komen honingzwammen voor? 

Honingzwammen zijn wijdverbreid in Nederland en België. Overal waar dood of levend hout van bomen en struiken aanwezig is, kun je ze vinden. 

De honingzwam groeit vooral op voedselrijke grond. Goed bemeste tuingrond is dus de ideale habitat. Paddenstoelen worden vaak geassocieerd met vochtige en humusrijke bodems. Je zou dus kunnen denken dat je met je tuin op droge zandgrond veilig bent voor deze sluipmoordenaar. Jammer genoeg is dat niet zo.  

Het is waar dat honingzwammen water nodig hebben om hun paddenstoelen te laten groeien. Maar water is er in najaar meestal genoeg. Ook op droge zandgrond. Bovendien leeft het mycelium van de zwam op dood en levend hout en de wortels van bomen. Dood hout is net een spons, het houdt vocht vast en de sapstroom van levend hout bevat ook volop water.    

Welke bomen en struiken zijn gevoelig?

Sommige planten zijn gevoeliger voor de honingzwam dan andere. Onder de bomen worden onder meer esdoorns, berken, beuken, krentenboompjes, lijsterbessen, meidoorns, paardenkastanjes, seringen, sparren, walnoten en wilgen vaak getroffen. Ook fruitbomen zoals appels, peren, kersen en pruimen zijn gevoelig. 

Veel heesters zoals de sneeuwbal (Viburnum), roos, liguster, Weigela, olijfwilg, en rododendron zijn ook gevoelig voor honingzwammen. Kortom, zo'n beetje de halve tuin 😨!

Een uitgebreide lijst van bomen en struiken die gevoelig zijn vind je op de website van de RHS. Klik hier om de lijst te downloaden. 

Gaat een aangetaste boom altijd dood?

Gaan bomen en struiken die zijn aangetast door honingzwammen altijd dood? Het korte antwoord op deze vraag is "ja". Maar je hoeft niet meteen je bijl te gaan slijpen, want het proces kan een flink aantal jaren duren. Bij eiken kan het bijvoorbeeld meer dan 10 jaar duren voordat de boom breukgevaarlijk is geworden. Maar soms gaat het ook sneller. Het hangt mede af van de omstandigheden.   

Aangetaste bomen en struiken zullen van jaar tot jaar steeds minder vitaal worden. Kleiner en bleker blad maken, steeds minder bloeien en tenslotte afsterven. Grotere bomen moet je goed in de gaten houden. Wat je niet wilt, is dat zo'n boom bij een flinke storm tegen de vlakte gaat en op die manier veel schade veroorzaakt aan je huis of je tuin.  

Op de website van Boom7 kun je de verschillende stadia van besmetting heel mooi zien. Ben je niet zeker of een boom nog veilig is? Raadpleeg dan een boomchirurg. 

Honingzwam - Armillaria mellea (foto: Elizabeth Axley, Armillaria mellea 169136625, CC BY 4.0)

Hoe kun je honingzwammen bestrijden?

Een infectie is niet te stoppen of te genezen. Ook niet door het toepassen van chemische bestrijdingsmiddelen zoals fungiciden. Het weghalen van de paddenstoelen helpt ook niet. Daarmee voorkomt je hooguit dat de honingzwam zich nog verder uitzaait. 

Om de honingzwam uit te roeien moet je de besmette plant of boom met wortels en al uitgraven en afvoeren. Laat niets zitten! Als er resten van het hout of de wortels achterblijven in de tuin, kan de zwam overleven. Zorg dat alle rizomorfen (zwarte draden) ook afgevoerd worden. Gebruik het hout niet in de tuin en gooi niets op de composthoop. 

Als een plant is bezweken aan de honingzwam moet je een jaar wachten voor je een nieuwe plant op dezelfde plek zet. Geen enkele boom of struik is immuun voor de honingzwam maar kies in elk geval een soort die behoorlijk resistent is zoals:

• Ceratostigma plumbaginoides (loodkruid);
• Hydrangea quercifolia (eikenblad hortensia);
• Hydrangea paniculata (pluimhortensia); 
• Lavandula (lavendel); 
• Prunus laurocerasus (laurierkers);
• Nandina domestica;
• Olea europaea (olijf);
• Taxus baccata (taxus).

Meer planten die resistent zijn, vind je op deze lijst van de RHS. 

Honingzwammen hebben levend of dood hout nodig om te groeien. Hun mycelium voedt zich met lignine en cellulose uit boomwortels, stronken of houtresten. Daarom is het belangrijk dat je alle resten uit de grond verwijdert en een jaar wacht voor je weer gaat planten. 

Ook vaste planten die verhouten kunnen het mycelium voeden. Je kunt het "gat" dat na het rooien is ontstaan, in het eerste jaar daarom het beste opvullen met eenjarigen en/of (gazon)gras. Die bieden geen voedsel voor de zwam. 

Honingzwam infecties voorkomen  

Voorkomen is beter dan genezen zeggen ze. Als genezen niet mogelijk is, zoals bij de honingzwam, is voorkomen zelfs het enige wat je kunt doen. 

Honingzwammen infecteren een boom of struik via beschadigde wortels. Het is daarom belangrijk om wortelschade zoveel mogelijk te voorkomen.
Wortelschade kan bijvoorbeeld ontstaan door:

• Wortelbreuk (bij het verplanten of werkzaamheden in de de grond);
• Het rijden met zwaar materieel in een tuin, hierdoor onstaat bodemverdichting (wortels krijgen daardoor onvoldoende zuurstof en sterven af);
• Een hoge grondwaterstand (wortels gaan dan rotten). 

Bronnen

• Guy Barter: Hoe houd ik slakken uit mijn tuin?
• RHS: Plants for gardens affected by honey fungus
• Boom 7 

De foto boven dit blog is gemaakt door Marek Piwnicki op Pexels 

Verrassende oplossingen voor tuinproblemen

In zijn boek "Hoe houd ik slakken uit mijn tuin?" geeft Guy Barter praktische en duurzame tips voor allerlei uitdagingen waarmee je als tuinier te maken kunt krijgen. Niet alleen over slakken en honingzwammen maar ook over problemen met je gazon, hoe je je haag voller kunt laten worden, welke planten wél onder bomen groeien enz.

Concrete vragen met een kort en helder antwoord, aangevuld met illustraties, foto’s en informatieve kaders. Speciaal voor de beginnende tuinier. Guy Barter is sinds jaar en dag als adviseur verbonden aan de RHS (Royal Horticultural Society). In die rol ziet hij jaarlijks honderden vragen van tuiniers langskomen.

KLIK HIER voor meer informatie en de prijs bij bol.com

Bewaar op Pinterest:

Ook interessant

• Hoe bodemschimmels zorgen voor sterke planten 
• Korstmossen, natuurwonder of tuinoverlast
• Boom bloeit een tweede keer, goed of slecht nieuws? 

 

Abonneren 

Vond je dit blog nuttig? Abonneer jezelf dan gratis op mijn nieuwsbrief. Je ontvangt dan een bericht wanneer er een nieuw blog is verschenen (1 of 2 keer per maand met een pauze in december). Je hoeft niet bang te zijn dat ik je ga spammen met reclame! 

Dit blog bevat affiliate links. In mijn privacy statement wordt uitgelegd wat dit betekent.