Mycorrhizae, het wereldwijde web van planten

We schrijven 1885. De Duitse botanist Albert Bernhard Frank is, in opdracht van de koning van Pruisen, aan het onderzoeken hoe je zelf truffels kunt kweken. In die tijd kon je alleen aan truffels komen door ze in de vrije natuur op te sporen met behulp van honden of varkens. 

Het geheim van de truffel heeft Frank nooit ontrafeld. Nu pas beginnen we daar meters te maken. Inmiddels is een truffelhaag in je tuin een reële optie. Maar de ontdekking die Frank wél deed, is misschien nog veel intrigerender.

In dit blog ga ik je uitleggen wat hij ontdekte en wat dit betekent voor jouw tuin. Daarbij kijken we voor de verandering nu eens niet boven de grond maar onder de grond. Je zult verbaasd staan over wat je daar aantreft.  

De ontdekking van A.B. Frank  

Schimmels associëren wij vooral met ziekte en bederf. Dat bakje beschimmelde aardbeien of dat groen uitgeslagen brood gaan linea recta de vuilnisbank in. Niet zonder reden want van beschimmelde etenswaren kun je goed ziek worden. Toch zijn niet alle schimmels ziekmakend. 

Voor zijn onderzoek groef Frank de wortels op van eiken waarbij truffels waren aangetroffen. Daarbij ontdekte hij tot zijn verbazing dat die wortels, hoewel volledig bedekt met schimmels, toch 100% gezond bleken te zijn. Sterker nog, dat die schimmels de boom niet ziek maar juist gezonder maken. 

De schimmels zorgen er namelijk voor dat de boom meer voedingsstoffen en meer water kan opnemen. In ruil daarvoor ontvangen de schimmels glucose (suikers) van de boom. Tot wel 30% van de suikers die een boom via fotosynthese aanmaakt, gaat naar de schimmels. 

Het is een symbiotische samenwerking die voor beide partijen voordelig is. Frank gaf deze goede schimmels de naam mycorrhizae. De term komt uit het Grieks en betekent letterlijk 'schimmelwortel'.

Bij welke planten vind je mycorrhizae? 

Meer dan 95% van alle planten leeft in symbiose met bodemschimmels. Dat geldt voor bomen en struiken maar ook voor de kruidachtige planten. Er zijn maar heel weinig planten die niet in symbiose leven met mycorrhizae. Je vindt ze vooral in de moestuin: boerenkool, koolzaad, mosterd, spinazie en suikerbieten. 

De Mycorrhizae verbinden zich met de wortels van de plant en van daaruit groeien ze verder uit in de omliggende grond. Via schimmeldraden (die hyfen worden genoemd) verbinden ze plantenwortels met elkaar tot een groot netwerk. Dat netwerk wordt het mycelium genoemd. 

Bodemschimmels vormen de basis van ons ecosysteem. Of het nou gaat om een bos, een weide, een akker, een boomgaard of jouw achtertuin. Onder de wereld van planten bevindt zich vrijwel altijd een netwerk van schimmels. Tenzij de bodemschimmels zijn gedood door bestrijdingsmiddelen, kunstmest of overbemesting. 

Misschien denk je dat dit onzin is omdat je nog nooit zo'n schimmeldraad hebt gezien. Dat kan kloppen. Mycorrhizae zijn zo dun dat je ze met het blote oog niet kunt waarnemen. Om ze te kunnen zien heb je een microscoop nodig. 

Om het in perspectief te plaatsen: de schimmeldraad verhoudt zich tot de wortel van een plant als een limonaderietje tot een rioleringsbuis. Eén gram grond kan tot 50 meter aan mycorrhiza-draden bevatten!

Eikenwortel met Mycorrhizae (Foto: Wilhelm Zimmerling PAR, Ruhland, Grenzstr. 3, Sämling einer Stieleiche, Wurzel mit Mykorrhiza, 04, CC BY-SA 4.0)

Wat doen mycorrhizae voor planten? 

Mycorrhizae zijn buitengewoon nuttig. De schimmeldraden zijn in feite een verlengstuk van de wortels van de plant. Doordat ze veel dunner zijn dan plantenwortels, kunnen ze door de kleinste openingen (microporiën) in de grond. Ze komen op plaatsen waar plantenwortels niet kunnen komen. Het netwerk van de Mycorrhizae reikt bovendien veel verder dan het wortelstelsel van een plant. De draden kunnen tientallen meters lang worden. 

Sommige voedingsstoffen zijn goed oplosbaar in water. Daardoor kunnen planten ze gemakkelijk opnemen. Maar andere, zoals fosfor, kalium, koper en zink, lossen niet goed op in water. Deze stoffen, die de plant ook nodig heeft, worden door de schimmel naar de plant gebracht. Met name fosfor is heel belangrijk. 

Als het een tijd niet geregend heeft kan de schimmel de plant helpen door water uit diepere aardlagen te halen. De schimmel maakt de plant dus resistenter tegen droogte. Ik heb me wel eens afgevraagd hoe het mogelijk is dat planten in de gortdroge grond van onze tuin toch floreren. Ik denk dat ik het nu weet.

Daarnaast helpen de mycorrhizae om de plant te beschermen tegen aaltjes, bacteriën en ziekmakende schimmels. Die kunnen de wortels van een plant niet zo gemakkelijk meer aantasten omdat die bedekt zijn met schimmels. 

Mycorrhizae verbeteren ook de structuur en vruchtbaarheid van de grond. Dit doen ze door organische stoffen af te breken. Schimmels kunnen (in tegenstelling tot het overige bodemleven) ook moeilijk afbreekbare materialen zoals cellulose, lignine en chitine afbreken. 

Cellulose en lignine vind je in verhoute plantenresten. Chitine zit in het harde exoskelet van insecten en in de celwanten van bodemschimmels. Dit draagt bij aan de vorming van stabiele humus en dat is goed voor de bodemstructuur en waterhuishouding. 

De kracht van mycorrhizae (afbeelding: Catherine N. Jacott, Jeremy D. Murray and Christopher J. Ridout, Positive effects of arbuscular mycorrhizal (AM) colonization, CC BY-SA 4.0

Kun je mycorrhizae zelf toevoegen?

Wij kopen de meeste van onze planten in potten. Die planten hebben waarschijnlijk geen mycorrhizae. Potgrond wordt ontsmet en bij dit proces worden niet alleen de slechte maar ook de goede schimmels gedood. 

Maar als bodemschimmels zo waardevol zijn voor onze planten, kunnen wij die dan niet zelf toevoegen? Het antwoord op die vraag is ja. Je kunt inderdaad mycorrhizae kopen: in poedervorm (om in water op te lossen) of in korrelvorm (om in een plantgat te strooien). Of dat nuttig is, is nog maar de vraag. 

Is het nuttig om mycorrhizae toe te voegen? 

Onderzoek van PPO (Praktijkonderzoek Plant en Omgeving) wees uit dat op arme grond van nature meer myccorrhizae aanwezig zijn op de wortels van planten. Dat is logisch. Een plant die in rijke grond groeit, heeft de hulp van de schimmels minder hard nodig. Die plant is heel goed in staat om zelf zijn kostje bij elkaar te scharrelen. 

Het feit dat je mycorrhizae zelf kunt toevoegen, wil dus niet zeggen dat je dat ook moet doen. Als je bodem weinig humus bevat en slecht van structuur is, heeft het sowieso geen zin. De schimmel zal dan niet overleven. De grond moet luchtig zijn. De schimmel heeft namelijk zuurstof nodig om zich te ontwikkelen. In dichtgeslagen grond sterven de schimmels.  

Mycorrhizae kunnen zich alleen ontwikkelen in een gezonde bodem maar daarin is van nature al voldoende bodemleven aanwezig. Het is dan feitelijk niet meer nodig om ze toe te voegen.  Als je mycorrhizae toevoegt, is het bovendien lang niet altijd zeker dat de schimmels zullen aanslaan. Niet elke schimmel gedijt op elke grond. Preparaten die heel effectief zijn op zandgrond, hebben op veengrond nauwelijks effect. 

Wat betekent dit voor de tuinier?

Het bestaan van een schimmelnetwerk onder je tuin is een fascinerend gegeven. Mycorrhizae maken je planten sterker en droogteresistenter. Zeker als je op armetierig "klapzand" tuiniert, is dat een enorm pluspunt waar je zoveel mogelijk profijt van wilt hebben.  

Dit zou je kunnen doen om de aangroei van het schimmelnetwerk te stimuleren:

• Gebruik geen kunstmest of (chemische) bestrijdingsmiddelen in je tuin. Daarmee dood je goede bodemschimmels. 

• Bemest je tuin matig. Op zwaar bemeste grond zijn minder mycorrhizae aanwezig. De planten hebben de schimmel dan niet nodig om aan voedingsstoffen te komen. Op zich is dat natuurlijk geen probleem maar de andere voordelen (zoals droogteresistentie en verbetering van de bodemstructuur) moet je dan ook missen.  

• Mulch je tuin en laat dood blad en plantenresten zoveel mogelijk in de borders liggen. De strooisellaag die zo ontstaat zorgt ervoor dat de schimmels zich kunnen ontwikkelen. 

• Verstoor de grond zo min mogelijk. Het is nuttig om regelmatig nieuw organisch materiaal toe te voegen maar spit het niet in. Breng het aan in de vorm van mulch of meng het oppervlakkig door de bovenlaag. 

• Bij het verplanten van heesters of vaste planten is het belangrijk om de wortels zo ruim mogelijk uit te steken. Hoe groter de kluit, hoe meer wortels maar ook mycorrhizae, meegaan naar de nieuwe plek. 

• Spoel de wortels van planten niet af en bewaar wortelgoed niet in een emmer water maar graaf een geul en zand de wortels aan. 

• Als je op zware grond tuiniert is het belangrijk om bij nat weer zo min mogelijk over de grond te lopen. Als de grond te vast wordt en niet meer kan "ademen", sterven de bodemschimmels. Is de grond nog heel nat, maar wil je toch in de tuin werken? Gebruik dan een plank om je gewicht te verdelen.  

Inmiddels hebben we allemaal wel begrepen dat je, om ecologische redenen, je tuin niet "winterklaar" moet maken in het najaar. Tegenwoordig laten we afgestorven vaste planten en siergras lekker staan tot het voorjaar.  Zo bieden onze tuinen beschutting aan overwinterende insecten en kleine dieren. 

Als je afgestorven planten en dood blad laat liggen in de border, ontstaat er in de loop van de winter een strooisellaagje. Veel tuineigenaren harken die laag in het voorjaar alsnog weg. Dat is niet verstandig. Als je vindt dat het slordig oogt, hark het dan niet weg maar werk het oppervlakkig door de bovenlaag van de grond. 

Dood blad is een voedingsbodem voor nuttige schimmels, niet wegharken dus!

Conclusie 

Ik geloof niet dat het zinvol is om mycorrhizae toe te voegen aan de grond. Zelf ga ik dat in elk geval niet doen. Ik vertrouw erop dat moeder natuur het werk doet wanneer ik mijn grond goed blijf voeden. 

Daarom laat ik dood blad en andere plantenresten gewoon in de border liggen. Ook geloof ik heilig in het nut van mulchen. Wij vullen daarom elk voorjaar de mulchlaag van onze tuin aan. Om het bodemleven (waaronder mycorrhizae) te stimuleren maar ook om de grond tegen uitdroging te beschermen. 

Bronnen:

• Wat zijn Micorrhiza? door Esmeralda Mannaerts (kenniscentrum Rootsum)  
• Mycorrhiza door Claudia Külling (eDepot WUR) 
• Mycorrhiza, nuttig mits door Jacqueline Baar (eDepot WUR) 
• Dossier Mycorrhiza, Boer & tuinder (eDepot WUR)

Foto van boomwortels boven dit blog: Matteo Grando op Unsplash

Ook interessant 

• Voorkom uitdroging, mulch je tuin in het voorjaar 
• Bodemleven, wat is het en waarom is het belangrijk?
• Hoe krijg je meer humus in de grond?

 

Bewaar op Pinterest:

Over de onderwereld van de tuin

In jouw tuingrond bevindt zich een tweede wereld: een ondergrondse gemeenschap van larven, wormen, schimmels, bacterieën, amoeben en geleedpotigen. In 'De onderwereld van de tuin' verdiept Romke van de Kaa zich in deze verborgen en bizarre gemeenschap. Wist je bijvoorbeeld dat een pissebed eigenlijk een garnaal is? Of dat een engerling nooit poept? En dan die slijmzwammen! Ze lijken wel uit een science fiction film te komen. Er gaat een wereld voor je open. Wie dit boek gelezen heeft, kijkt met andere ogen naar zijn tuin! 

KLIK HIER voor meer informatie of om het boek te bestellen.

Abonneren

Vond je dit blog nuttig? Abonneer jezelf dan gratis op mijn nieuwsbrief. Je ontvangt dan een bericht wanneer er een nieuw blog is verschenen (1 of 2 keer per maand met een pauze in december). Je hoeft niet bang te zijn dat ik je ga spammen met reclame!

Dit blog bevat affiliate links. In mijn privacy statement wordt uitgelegd wat dit betekent.